ปลิงทะเล (Sea cucumbers) จัดเป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอยู่ในกลุ่มเอคไคโนเดอร์มาตา (Echinodermata) โครงสร้างสัณฐานวิทยาของปลิงทะเลมีลักษณะรูปร่างทรงกระบอกยาว แบ่งออกเป็น 2 ส่วน คือ ส่วนหัว ประกอบด้วยหนวดและปาก และส่วนท้าย ประกอบด้วยทวารหนัก
ผิวหนังของปลิงทะเลคล้ายเนื้อยืดหยุ่นได้ ผนังลำตัวมีสปิคุล (Spicules) ซึ่งเป็นโครงสร้างแข็งอยู่ในกล้ามเนื้อ สปิคุลมีขนาดและรูปแบบต่าง ๆ กันซึ่งเป็นลักษณะสำคัญในการจำแนกชนิด การเคลื่อนที่อาศัยเท้าท่อ (Tube feet) ที่กระจายทั่วลำตัว หรืออาศัยการยืดหดตัวของกล้ามเนื้อลำตัวในกลุ่มที่ไม่มีเท้าท่อ
ปลิงทะเลใช้หนวด (Tentacles) ในการหาอาหาร โดยจับกินแพลงก์ตอนที่ลอยอยู่ในน้ำ และกินดินตะกอนตามพื้นท้องทะเล โดยทั่วไปปลิงมีลักษณะหนวดแบ่งออกเป็น 4 แบบ ได้แก่ หนวดแบบจาน (Peltate) หนวดแบบขนนก (Pinnate) หนวดแบบกิ่งไม้ (Dendritic) และหนวดแบบนิ้วมือ (Digitate) บริเวณปาก (Mouth) จะอยู่ทางด้านหน้า ส่วนทวารหนัก (Anus) ใช้ในการขับของเสีย
ในประเทศไทยสามารถพบปลิงทะเลได้ตามแนวชายฝั่งทะเลและแนวปะการัง ทั้งฝั่งทะเลอ่าวไทยและอันดามัน ยกตัวอย่างชนิดพันธุ์ที่สำคัญ ดังนี้
- ปลิงลายหินอ่อน หรือ ปลิงขาวจุดน้ำตาล (Pearsonothuria graeffei): มีลักษณะลำตัวยาวทรงกระบอกสีครีมถึงน้ำตาล มีจุดสีน้ำตาลและมีปุ่ม (Papillae) สีขาวขนาดเล็กกระจายทั่วลำตัว ผิวลำตัวมีรอยย่น มีเท้าเทียมสีน้ำตาลที่ท้องยาวเรียงเป็นแถว 3 แถว ปากอยู่บริเวณส่วนท้อง มีหนวดสีดำขอบขาวแบบจาน จำนวน 23-28 เส้น ในช่วงวัยอ่อน (Juvenile) จะมีลักษณะคล้ายทากทะเล ลำตัวสีขาวมีเส้นสีดำและปุ่มสีเหลืองขนาดใหญ่บนลำตัว
- ปลิงดำ (Holothuria atra): มีรูปร่างทรงกระบอกสีดำ ลำตัวเรียบปกคลุมด้วยเม็ดทราย ผนังลำตัวค่อนข้างหนา ปากอยู่ด้านท้อง มีหนวดสีดำแบบจาน จำนวน 20 เส้น ซึ่งค่อนข้างแข็ง แหล่งที่พบมักกระจายอยู่ตามเขตน้ำขึ้นลงแหล่งหญ้าทะเลและแนวปะการัง
กลไกการป้องกันตัวที่โดดเด่นของปลิงทะเล คือการใช้ คูวิเรียน ทิวบูล (Cuvierian tubules) ซึ่งเป็นท่อในการสร้างเส้นใยสีขาว เมื่อได้รับการรบกวนจากสัตว์ชนิดอื่น ปลิงทะเลจะขับคูวิเรียน ทิวบูล ลักษณะคล้ายเส้นขนมจีนออกมาทางช่องทวารหนัก เส้นใยดังกล่าวมีคุณสมบัติเหนียวและฉีกขาดยาก เพื่อป้องกันอันตรายจากศัตรู เมื่อศัตรูสัมผัสอาจจะพันตัวจนไม่สามารถเคลื่อนที่ได้ ทั้งนี้ ปลิงลายหินอ่อนสามารถปล่อยคูวิเรียน ทิวบูล เพื่อป้องกันตัวได้ ในขณะที่ปลิงดำไม่สามารถปล่อยคูวิเรียน ทิวบูลเพื่อป้องกันตัวได้
เอกสารอ้างอิง (References)
- สถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล. (2566). ปลิงทะเลในน่านน้ำไทย. มหาวิทยาลัยบูรพา. บริษัท เอ.พี.พริ้นติ้ง มีเดีย จำกัด. พิมพ์ครั้งที่ 1. 259 หน้า
- Putchakarn, S., A. Mucharin, P. Komkham, and B. Pangsuk. (2017). Checklist of Echinoderms in Thailand. Office of Natural Resources and Environmental Policy and Planning. Bangkok, Thailand. 150p.
- Steven W. Purcell, Y. S. and C. C. (2012). Commercially important sea cucumbers of the world. Food & Agriculture Organization of the United Nations (FAO). Rome. 223p.
แหล่งที่มาของภาพประกอบอ้างอิง
- รูปอวัยวะภายในปลิง และปลิงลายหินอ่อนวัยอ่อน จาก https://msi.upd.edu.ph/sea-cucumber-management/
- ปลิงลายหินอ่อนโตเต็มวัย จาก https://www.underwaterkwaj.com/bali/cucumber/Pearsonothuria-graeffei.htm
- ปลิงดำ จาก https://lifg.australian.museum/Group.html?groupId=7UQOQa5x
- การปล่อยคูวิเรียน ทิวบูล ของปลิงชนิดต่าง ๆ จาก https://en.wikipedia.org/wiki/Cuvierian_tubules
เรียบเรียงข้อมูล: นักวิชาการประมงปฏิบัติการ Phuket Marine Biological Center
จัดทำโดย: นางสาวชนากานต์ อ่อนจันทร์ นักวิชาการโสตทัศนศึกษา
เผยแพร่โดย: ชลนารี ช่วยแท่น นักประชาสัมพันธ์
